“โครงการสร้างเสริมสุขภาพมีทั้งเป้าหมาย วิธีดำเนินงาน การเก็บข้อมูล และผลลัพธ์ที่แตกต่างกัน การประเมินว่าแต่ละโครงการสร้างผลกระทบต่อสุขภาพและเศรษฐศาสตร์ได้มากน้อยเพียงใด จึงไม่สามารถใช้แนวทางเดียวกันได้ทั้งหมด”
มูลนิธิเพื่อการประเมินเทคโนโลยีและนโยบายด้านสุขภาพ (HITAP) ได้พัฒนาเครื่องมือ 2 ส่วนภายใต้โครงการ “การพัฒนาต้นแบบประเมินผลกระทบสำหรับโครงการสร้างเสริมสุขภาพ” เพื่อสนับสนุนการประเมินโครงการอย่างเป็นระบบ ได้แก่ “สุขจัดสรร” เครื่องมือสำหรับจำแนกระดับความพร้อมของโครงการต่อการประเมินผลกระทบ และ “แบบจำลองประเมินผลกระทบของโครงการสร้างเสริมสุขภาพ (Health Promotion Impact Evaluation Models)” เครื่องมือสำหรับประเมินผลกระทบเมื่อโครงการมีความพร้อมแล้ว
ในเดือนกันยายน 2569 ที่ผ่านมา HITAP ได้จัดกิจกรรมร่วมกับผู้มีส่วนได้ส่วน 2 ครั้ง เริ่มจากการประชุมรับฟังความคิดเห็นต่อผลการศึกษาในวันที่ 4 กันยายน เพื่อนำเสนอผลการศึกษาและเปิดตัวเครื่องมืออย่างเป็นทางการในวันที่ 21 กันยายน ผ่านการประชุมเชิงปฏิบัติการที่เปิดโอกาสให้ผู้แทนจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องได้ทดลองใช้งานด้วยตนเอง
เมื่อวันที่ 4 กันยายน 2569 HITAP ได้นำเสนอผลการศึกษาของโครงการ ณ โรงแรมทีเค พาเลซ แอนด์ คอนเวนชั่น กรุงเทพมหานคร เพื่อให้ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องทุกภาคส่วนให้ข้อเสนอแนะต่อผลการศึกษา
ที่ผ่านมา การประเมินโครงการสร้างเสริมสุขภาพมักเน้นตัวชี้วัดระยะสั้น เช่น จำนวนผู้เข้าร่วม ความพึงพอใจ หรือจำนวนผู้ที่เลิกบุหรี่ได้ ซึ่งยังไม่สะท้อนว่าโครงการสร้างผลกระทบทางสุขภาพและเศรษฐศาสตร์ในระยะยาวอย่างไร “สุขจัดสรร” จึงถูกพัฒนาขึ้นเพื่อช่วยจำแนกความพร้อมของโครงการต่อการประเมินผลกระทบของโครงการสร้างเสริมสุขภาพ โดยเครื่องมือนี้ผ่านการพัฒนาร่วมกับผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย และทดสอบทั้งกับนักวิจัยภายในและผู้เชี่ยวชาญภายนอกระหว่างปี 2568–2569
เครื่องมือ “สุขจัดสรร” จะประกอบด้วยการกรอกและประเมินข้อมูล 3 ส่วน ได้แก่ ข้อมูลโครงการและแบบจำลองเชิงตรรกะ ตัวชี้วัดผลลัพธ์ และความเสี่ยงของอคติ เพื่อพิจารณาว่าโครงการมีตัวชี้วัดที่เหมาะสม มีข้อมูลเพียงพอ และมีความพร้อมสำหรับการประเมินผลกระทบหรือไม่ ซึ่งโครงการที่มีความพร้อมต้องมีตัวชี้วัดผลลัพธ์ทางพฤติกรรม ทางคลินิก หรือผลกระทบที่เหมาะสม และมีข้อมูลก่อนและหลังดำเนินโครงการเป็นอย่างน้อย ขณะเดียวกัน หากโครงการยังไม่พร้อม ผลการประเมินจาก “สุขจัดสรร” ก็ช่วยให้เห็นว่าควรพัฒนาหรือเก็บข้อมูลส่วนใดเพิ่มเติม
สำหรับโครงการที่มีความพร้อม สามารถนำไปประเมินผลกระทบต่อด้วย “แบบจำลองประเมินผลกระทบของโครงการสร้างเสริมสุขภาพ” โดยแบบจำลองนี้ครอบคลุม 2 ประเด็นยุทธศาสตร์ของ สสส. ได้แก่ การส่งเสริมกิจกรรมทางกายและการลดการบริโภคยาสูบ แบบจำลองนี้จำลองสถานการณ์ตลอดชีวิตเพื่อเชื่อมการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมเข้ากับความเสี่ยงของโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง และคำนวณผลลัพธ์ออกมาในรูปของปีสุขภาวะ (QALYs) และผลประโยชน์ทางเศรษฐศาสตร์ เช่น ต้นทุนที่เปลี่ยนแปลง ความคุ้มค่าทางเศรษฐศาสตร์ มูลค่าสุทธิในรูปตัวเงิน (net monetary benefits)
นอกจากนี้ ที่ประชุมยังได้หารือถึงแนวทางการนำเครื่องมือไปใช้ต่อ ตั้งแต่การสนับสนุนการตัดสินใจของสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ไปจนถึงการนำผลการประเมินไปประกอบการพิจารณาขยายผลโครงการสู่ชุดสิทธิประโยชน์ในระบบหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ รวมถึงการขยายแบบจำลองให้ครอบคลุมประเด็นยุทธศาสตร์อื่นของ สสส. ในอนาคต
ต่อมา เครื่องมือทั้งสองได้เปิดตัวอย่างเป็นทางการในวันที่ 21 กันยายน 2569 ณ ห้องประชุมเวอร์โก้ โรงแรมมิราเคิล แกรนด์ คอนเวนชั่น โดย HITAP ได้สาธิตการใช้งาน “สุขจัดสรร” พร้อมเปิดให้ผู้แทนจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง อาทิ สสส. กรมอนามัย กรมควบคุมโรค ทำความรู้จักเครื่องมือและทดลองใช้งานด้วยตนเอง
การเปิดตัวเครื่องมือ “สุขจัดสรร” เริ่มด้วยการบรรยายหัวข้อ “เมื่อผลกระทบของการสร้างเสริมสุขภาพ วัดและสื่อสารได้” โดย คณะวิจัยจาก HITAP ก่อนเปิดให้ผู้เข้าร่วมทดลองใช้เครื่องมือกับตัวอย่างโครงการ ตั้งแต่การใช้ “สุขจัดสรร” เพื่อประเมินความพร้อมของโครงการ ไปจนถึงการทดลองใช้แบบจำลองประเมินผลกระทบในด้านการส่งเสริมกิจกรรมทางกายและการลดการบริโภคยาสูบ ช่วยให้ผู้เข้าร่วมเห็นการทำงานที่เชื่อมต่อกันของเครื่องมือทั้งสองได้ชัดเจนยิ่งขึ้น พร้อมแลกเปลี่ยนความคิดเห็นและให้ข้อเสนอแนะจากมุมมองของผู้ใช้งาน เพื่อนำไปพัฒนาเครื่องมือให้ใช้งานง่ายและตอบโจทย์ยิ่งขึ้น
กิจกรรมนี้จึงเป็นก้าวสำคัญในการนำเครื่องมือจากงานวิจัยไปสู่การปฏิบัติจริง เพื่อให้ผู้ดำเนินโครงการและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องสามารถประเมินได้ทั้งความพร้อมและผลกระทบของโครงการ ช่วยให้เห็นผลกระทบจากการลงทุนด้านการสร้างเสริมสุขภาพ และสามารถนำข้อมูลไปประกอบการพัฒนาโครงการ การจัดสรรทรัพยากร และการตัดสินใจเชิงนโยบายได้อย่างเป็นระบบ
โครงการ “การพัฒนาต้นแบบประเมินผลกระทบสำหรับโครงการสร้างเสริมสุขภาพ” ได้รับทุนสนับสนุนจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ผู้สนใจสามารถทดลองใช้งานเครื่องมือ “สุขจัดสรร” และแบบจำลองประเมินผลกระทบของโครงการสร้างเสริมสุขภาพ ได้ที่ hpie.piprecise.com
